Eloï Eloï Eli Eli lema lama sebachthani asabthani

Zeker Bijbelvaste lezers zal het opvallen dat Jezus aan het kruis in de Matteüspassie van Bach uitroept: “Eli Eli lama, lama asabthani?” In Nederlandse vertalingen staat echter “sabacht(h)ani”. Waar komt dit verschil vandaan? Het blijkt dat er een merkwaardige ontwikkeling in de christelijke traditie achter zit.

De woorden die Bachs Jezus zingt, komen uit de vertaling van Luther: “Eli / Eli / lama Asabthani?” Volgens deze vertaling spreekt Jezus keurig Hebreeuws, zoals te vinden in de Hebreeuwse tekst van psalm 22 (עֲזַבְתָּנִי ‘azavtáni is Hebreeuws voor “jij hebt mij verlaten”).

De oudste tekst waarin Jezus aan het kruis psalm 22 citeert, is het evangelie volgens Marcus. De oorspronkelijke Griekse tekst leest daar: ελωι ελωι λεμα σαβαχθανι, in transcriptie: elôi elôi lema sabakhthani (Mc. 15:34). Deze Griekse tekst is weer een transcriptie van het Aramese əlahí əlahí ləmáh šəvaqtáni. Volgens Marcus sprak Jezus dus Aramees met een lichte hebraïserende tongval (elohi in plaats van elahi).

Laten we vanaf deze oudste tekst de ontwikkeling proberen te volgen. De eerstvolgende halte is uiteraard het evangelie volgens Matteüs, dat als bron Marcus heeft gebruikt. De oorspronkelijke tekst van Matteüs luidde in het Grieks waarschijnlijk als volgt: ηλι ηλι λεμα σαβαχθανι, in transcriptie: êli êli lema sabakhthani (Mt. 27:46). De schrijver heeft de transcriptie van de Aramese vorm van “mijn god” (elahí) veranderd in de Hebreeuwse versie daarvan (êlí). Het is ook mogelijk êli  op te vatten als een hebraïserende variant van het Aramees.

Waarom zou Matteüs dat gedaan hebben? Om een antwoord te krijgen, moeten we bedenken dat het voor Matteüs erg belangrijk is dat zijn Schriftcitaten en zijn verhaal zeer nauw op elkaar aansluiten. Hij deinst er niet voor terug om de Schriftcitaten aan te passen aan het verhaal en andersom het verhaal beter bij het Schriftcitaat aan te laten sluiten. Ook hier is zoiets waarschijnlijk aan de hand. De omstanders reageren namelijk op Jezus’ uitroep met de opmerking dat Jezus om Elia (Grieks: Ἠλίας Êlías) zou roepen. Dit is natuurlijk geïnspireerd door het eerste woord van Jezus’ uitroep. Om dat des te duidelijker uit te laten komen, kiest Matteüs voor de Hebreeuwse versie van “mijn god” (êli), dat immers nog meer op Êlias lijkt. Matteüs’ versie is dus secundair en ‘verstoort’ de Aramese tekst met Hebreeuws (of hebraïserend Aramees) om de Schrift en de vervulling ervan nauwer op elkaar aan te sluiten.

In de overlevering van de handschriften ontstaat vervolgens een veelheid van varianten. Het zou te ver voeren om dat allemaal te behandelen. In elk geval bestaat er een tendens in de handschriften om de evangeliën aan elkaar aan te passen én om Jezus’ Aramese woorden te hebraïseren. Dit proces is terug te zien in de vroegmoderne vertalingen.

De Statenvertaling (1637) heeft “ELOI, ELOI, LAMMA SABACHTANI” in Mc. 15:34 en in Mt. 27:46 “ELI, ELI, LAMA SABACHTHANI”. De Statenvertaling reflecteert hier de Textus Receptus (van Beza en Elzevier). Het enige verschil met de thans gebruikelijke tekst is het Hebreeuwse lam(m)a in plaats van het Aramese lema.

De Luthervertaling (1545) heeft in Mc. 15:34 en Mt. 27:46 “Eli / Eli / lama Asabthani?” Luther is hier beïnvloed door de Latijnse teksten die hij gebruikte. Erasmus’ Latijnse vertaling heeft in Mt. 27:46 Eli eli lamma azabthani, maar in Mc. 15:34 Eloi eloi lama sabatani. De Wittenbergse Vulgaat van 1529 volgt op beide plaatsen Erasmus’ Latijnse vertaling van Matteüs. Hetzelfde fenomeen zien we in de Luthervertaling van 1545, die zich blijkbaar eerder door het Latijn dan door de Griekse tekst heeft laten leiden.

In de loop van de tijd zien we dus een ontwikkeling van een Aramees sprekende Jezus in het Griekstalige evangelie volgens Marcus naar een Hebreeuws sprekende Jezus in Erasmus’ Latijnse en Luthers Duitse vertaling. Een merkwaardige ontwikkeling, die al begint in het Nieuwe Testament zelf. Maar dankzij de tekstkritiek is het mogelijk deze ontwikkeling weer om te keren en te achterhalen wat waarschijnlijk de oorspronkelijke tekst van het Nieuwe Testament was. In die oorspronkelijke tekst spreekt Jezus, althans bij Marcus, Aramees.

3 thoughts on “Eloï Eloï Eli Eli lema lama sebachthani asabthani”

  1. En wat mij ook opvalt is dat hierop de ‘Joden’ zeggen: ‘Hij roept om Elias’ Dat klopt volgens mij haarfijn met ‘Elahi’. Christus sprak Aramees aan het kruis en de Joden verstonden hem niet goed. Daarom dachten ze dat hij om Elias riep.

Geef een reactie (alleen onder echte naam)

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s