Roelof van den Broek over gnosis in de oudheid (1/6)

Volgens één van mijn docenten is de inleiding in de gnosis die het bovenstaande boek van prof.dr. Roelof van den Broek bevat, van uitstekende kwaliteit. Het lijkt mij daarom een goed idee om de visie van Van den Broek op de gnosis te bespreken.

Op het internet is veel onzin te vinden over de gnosis. Goede wetenschappelijke informatie vanuit een historisch-kritisch en literair-kritisch oogpunt is daarom geen overbodige luxe. Al eerder plaatste ik een samenvatting van een goed, maar gedateerd artikel over de gnosis van A.D. Nock. Ik hoop dat deze bespreking ertoe aanzet het boek van Van den Broek ter hand te nemen.

Het boek Gnosis in de Oudheid van de emeritus hoogleraar Geschiedenis van het christendom aan de Universiteit van Utrecht bestaat uit twee delen. Het eerste deel is een inleiding op de gnosis en het tweede deel is een wetenschappelijk verantwoorde vertaling van vijf geschriften uit Nag Hammadi, namelijk:

  • NHC II.1 en IV.1: Het geheime boek (Apocryphon) van Johannes (ca. 150-300 n.C.).
  • NHC II.4: Het wezen van de wereldheersers (ca. 2e eeuw n.C.).
  • NHC II.5: De oorsprong van de wereld (ca. 150-300 n.C.).
  • NHC III.3 en V.1: Eugnostus de gelukzalige (ca. 100-150 n.C.).
  • NHC VI.2: De Donder – Volmaakte Geest (ca. 2e eeuw n.C.).

In deze bespreking laat ik het tweede deel van het boek voor wat het is. In het eerste deel geeft Van den Broek een overzicht van de stand van zaken op het gebied van de studie van de gnosis. Hij geeft, naast een heleboel feiten, zijn “persoonlijke, beredeneerde visie op het wezen van de gnostische religie, zoals [hij zich] die in tientallen jaren van bronnenstudie gevormd [heeft]” (p. 14).

1. Gnosis en gnostiek

In het eerste hoofdstuk legt Van den Broek uit wat hij onder gnosis verstaat. De benaming ‘gnosis’ voor een bepaalde religieuze stroming in de oudheid gaat terug op 1 Timoteüs 6:20-21, waar een vervalser onder de naam van Paulus waarschuwt voor mensen die propageerden “wat ten onrechte kennis (gnôsis) wordt genoemd.” Het Griekse woord gnôsis kreeg rond het begin van de jaartelling naast de betekenis ‘rationele kennis’ ook de betekenis “‘kennis van de goddelijke wereld en de ware aard der dingen’, waarbij die kennis (…) werd gezien als het product van (…) een goddelijke openbaring, een innerlijke verlichting” (p. 18). Dit betekent trouwens niet dat iedereen die het woord gnôsis in deze betekenis gebruikte, meteen gnostisch was.

Door de toename van de bronnen over de gnosis door de vondst van de geschriften uit Nag Hammadi (Egypte) is het maar de vraag of de gnosis, die zeer divers blijkt te zijn, onder één noemer te verenigen valt. Toch zijn er een aantal gemeenschappelijke trekken te noemen, die niet beperkt zijn tot de christelijke gnosis. De definitie van gnosis van Van den Broek is (p. 20):

“Een esoterische, dus deels geheime, spirituele kennis van de goddelijke herkomst en bestemming van de wezenskern van de mens, die gebaseerd is op openbaring en innerlijke verlichting en waarvan het bezit de bevrijding inhoudt van de materiële wereld die de mens in zijn greep heeft.”

Van den Broek verwerpt de termen ‘gnosticisme’ en ‘gnostiek’ omdat ze een negatieve connotatie hebben door het gebruik in de kerkelijke geschiedschrijving. Bovendien verstond men er een radicale vorm van christelijke gnosis onder, die onderscheid maakte tussen de hoogste God en de slechte scheppergod. Van den Broek geeft de voorkeur voor een meer inclusieve definitie, want er bestonden veel verschillende vormen van gnosis.

Zelf vind ik het prima de termen ‘gnostiek’ en ‘gnosticisme’ te vermijden, maar dan omdat ze overbodig zijn. Volgens mij kleven aan de termen ‘gnosis’ en ‘gnostisch’ namelijk dezelfde bezwaren als aan ‘gnostiek’ en ‘gnosticisme’. Waar het vooral om gaat is ‘gnosis’ en ‘gnostisch’ goed te definiëren en als neutrale aanduiding te gebruiken.

N.a.v. R. van den Broek, Gnosis in de Oudheid. Nag Hammadi in context (Amsterdam: In de Pelikaan, 2010).

2 thoughts on “Roelof van den Broek over gnosis in de oudheid (1/6)”

Geef een reactie (alleen onder echte naam)

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s