Roelof van den Broek over gnosis in de oudheid (2-3/6)

Het tweede hoofdstuk van Gnosis in de Oudheid van prof.dr. Roelof van den Broek gaat over de overlevering van de gnostische literatuur. Voor kennis over de gnosis zijn we namelijk vrijwel geheel afhankelijk van literaire bronnen.

2. De overlevering van de gnostische literatuur

Alle nu nog bekende gnostische literatuur is oorspronkelijk in het Grieks geschreven. Maar daar is bitter weinig van over. Dat komt doordat die geschriften op een bepaald moment niet meer werden overgeschreven. Dit geldt trouwens voor het grootste gedeelte van de Griekse literatuur. “Er hoeft (…) tot het midden van de vierde eeuw niet eens een bewuste tactiek van opsporing en vernietiging van verdachte geschriften in het spel geweest te zijn” (p. 25). Eigenlijk alleen het woestijnzand van Egypte heeft menige verloren tekst bewaard. Dit verklaart meteen waarom de meeste teruggevonden gnostische geschriften Egyptische vertalingen in het Koptisch zijn. De Griekse overlevering bevat slechts enkele papyrusfragmenten van geschriften die ook in het Koptisch bekend zijn. Daarnaast geven enkele kerkvaders, namelijk Epiphanius, Clemens van Alexandrië en Origenes, uitgebreide citaten uit gnostische werken.

De Koptische overlevering bestaat voornamelijk uit codices die in de laatste eeuwen vanuit Egypte zijn opgedoken. Hierbij horen allerlei spannende verhalen van avonturiers, Egyptische boeren en antiquiteitenhandelaren. De Koptische overlevering bestaat uit de volgende codices:

  • De Codex Askewianus;
  • De Codex Brucianus;
  • De Papyrus Codex 8502;
  • De handschriften van Nag Hammadi (dertien codices);
  • De Codex Tchacos.

Elke codex bevat een reeks geschriften. Zo bevatten de dertien codices van Nag Hammadi 51 geschriften. Van den Broek betreurt het dat er geen wetenschappelijke vertaling van de teksten uit Nag Hammadi in het Nederlands bestaat. De bekende vertaling van Jacob Slavenburg en Willem Glaudemans is geen directe vertaling uit het Koptisch, “waardoor het geheel een nogal amateuristisch karakter heeft” (p. 34). In een appendix vermeldt Van den Broek van welke geschriften er wel een wetenschappelijke Nederlandse vertaling bestaat.

3. De gnostische teksten

Het derde hoofdstuk geeft een overzicht van de teksten uit de gnostische overlevering. Vrijwel alle geschriften zijn geschreven tussen 125 en 250 n.C. en zijn bijzonder divers qua vorm. Van den Broek deelt de geschriften in qua inhoud, bepaald door het hoofdaccent van de tekst. Van elk geschrift geeft hij een beknopte bespreking van gemiddeld ruim anderhalve pagina.

Niet of nauwelijks gnostisch te noemen geschriften

De volgende teksten zijn zeker niet gnostisch:

  • Een beroerd vertaald fragment uit de Politeia van Plato;
  • Handelingen van Petrus en de twaalf apostelen;
  • Spreuken van Sextus (christelijke wijsheidsliteratuur);
  • Lessen van Silvanus (idem);
  • Hypsiphrone (slechts fragmenten, inhoud moeilijk te bepalen).

De volgende teksten passen binnen het christendom van de 2e en 3e eeuw, zijn sterk beïnvloed door het platonisme van die tijd, maar vertonen geen duidelijk gnostische kenmerken:

  • Verhandeling over de ziel;
  • Gezaghebbende leer;
  • Apocryphon van Jakobus.

Woorden van Jezus

Hoewel er meerdere geschriften met de naam ‘evangelie’ zijn, is alleen het

  • Evangelie van Thomas (114 logia)

een evangelie in de eigenlijke zin van het woord. Dit evangelie stamt uit ca. 140 n.C. en is esoterisch van aard: de lezer moet zoeken naar de verborgen zin van de woorden. Er is nog geen consensus over de vraag of het Evangelie van Thomas een onafhankelijke overlevering bevat ten opzichte van de canonieke evangeliën. Volgens een groep onderzoekers is dat het geval bij een aantal logia (‘woorden’). “Maar het gaat veel te ver te beweren – zoals in allerlei populaire boeken gedaan wordt – dat in het Evangelie van Thomas de ware Jezus aan het woord is en dat de canonieke evangeliën in kerkelijke zin zijn bewerkt” (p. 49). De kernachtige bespreking van het Evangelie van Thomas en de canonieke evangeliën in relatie tot elkaar en wat betreft hun visie op Jezus is naar mijn oordeel uitstekend. De geschriften van Nag Hammadi bevatten ook een andere Thomas-tekst en nog andere geschriften die in de categorie ‘Woorden van Jezus’ vallen. Ze zijn sterk ascetisch van aard:

  • Boek van Thomas de Strijder;
  • Dialoog van de Verlosser.

Ten slotte bevat ook het Evangelie van Filippus enkele woorden van Jezus.

De Barbelo-mythe en de gnostische exegese van Genesis

Onder de Barbelo-mythe verstaat Van den Broek het mythologische systeem waarin Barbelo als hoogste godheid met een vreemde naam fungeert. Deze mythe is “een gnostische bewerking van een ouder, niet-christelijk, magisch kosmologisch systeem” (p. 40). Gnostische auteurs hebben dit in gnostische zin bewerkt, waarbij het bovendien verbonden werd met een gnostische exegese van Genesis. De documenten in deze categorie zijn:

  • Apocryphon (Geheime boek) van Johannes (korte en lange recensie);
  • Heilig boek van de grote onzichtbare Geest;
  • Wezen van de wereldheersers;
  • Oorsprong van de wereld;
  • Brief van Petrus aan Filippus;
  • Evangelie van Judas;
  • Openbaring van Adam;
  • Drie gestalten van de Eerste Gedachte;
  • Melchisedek;
  • Wijsheid (Sophia) van Jezus Christus;
  • (Tweede) Openbaring van Jakobus;
  • Gedachte van Norea;
  • Pistis Sophia;
  • De Donder – Volmaakte Geest.

De Barbelo-mythe: hemelreizen

In de volgende geschriften staat de reis van de ziel door de verschillende hemelsferen centraal.

  • Evangelie van Maria;
  • (Eerste) Openbaring van Jakobus;
  • Openbaring van Paulus;
  • Boeken van Jeou;
  • Zostrianus;
  • Allogenes;
  • Boek van Allogenes;
  • Marsanes;
  • Titelloos geschrift;
  • Drie stèles van Seth;

Valentiniaanse teksten

De valentiniaanse gnosis is de meest christelijke en zelfs kerkelijke gnosis. Naast de al genoemde Eerste Openbaring van Jakobus bevatten de volgende teksten tradities van de valentiniaanse mythologie:

  • Valentiniaanse leerbrief;
  • Excerpta ex Theodoto;
  • Brief aan Flora (van Ptolemaeus);
  • Valentiniaanse verhandeling;
  • Verhandeling in drie delen;
  • Evangelie der Waarheid (van Valentinus?);
  • Verhandeling over de opstanding / Brief aan Rheginus;
  • Evangelie van Filippus;
  • Twee Griekse inscripties;
  • Uitleg van de gnosis;
  • Gebed van de apostel Paulus.

Polemische teksten

Naast de al genoemde geschriften Evangelie van Maria en Evangelie van Judas vertonen de volgende teksten polemiek tegen ‘de grote Kerk’ en tegen andere gnostici:

  • Tweede verhandeling van de Grote Seth;
  • Openbaring van Petrus;
  • Ware getuigenis / Getuigenis van de Waarheid.

Andere mythologische tradities

De volgende teksten zijn niet in te delen bij de andere tradities en zijn vermoedelijk niet allemaal christelijk:

  • Eugnostus;
  • Weergave van Seëm;
  • Begrip van onze Grote Kracht.

Deze laatste teksten zijn uitermate moeilijk te begrijpen.

Al met al geeft de bespreking van de gnostische literatuur van Van den Broek een goed inzicht in de gevarieerdheid en de complexiteit van de gnosis. En passant bekritiseert hij bestaande opvattingen, zoals het bestaan van een ‘sethiaanse gnosis’ (“een moderne constructie”; p. 41) en de gnostische verwerping van het Oude Testament (dat is een generalisering; p. 105).

N.a.v. R. van den Broek, Gnosis in de Oudheid. Nag Hammadi in context (Amsterdam: In de Pelikaan, 2010).

6 thoughts on “Roelof van den Broek over gnosis in de oudheid (2-3/6)”

  1. Thank you for this overview. Does Van den Broek still focus on classifying the Nag Hammadi texts or is this an introductory part? Does he refer to the problematic in using such terms as Gnostic, gnosticism? (I guess he would). Another couple of books you could read on this topic is David Brakke’s The Gnostics and particularly Ismo Dunderberg’s Beyond Gnosticism that is about Valentinian texts – he approaches Valentinus’ teaching as a school within ancient philosophy school tradition. They had a lot of focus on therapy of emotions (Hadot’s What Is Ancient Philosophy, Nussbaum’s Therapy of Desire loom at the background). Important are of course works by Karen King and Michael A. Williams.

    I work with a non-Gnostic Nag Hammadi text and I find it not just a lot more interesting but considerably more meaningful to trace the context for these writings within early Christian traditions.

  2. U: “Does Van den Broek still focus on classifying the Nag Hammadi texts or is this an introductory part?”

    The 3rd chapter is a lengthy overview of the Gnostic literature and the classification is only for the sake of the overview. Van den Broek explicitly calls it an “overview”, not a “history” of Gnostic literature. He also relativizes his own classification by saying that most texts contain more than one accent or genre. His classification for the sake of overview is based on what he considers as the main accent of a text.

    U: “Does he refer to the problematic in using such terms as Gnostic, gnosticism? (I guess he would).”

    In the 1st chapter he refers to the problems with the terms. His point of view is that getting rid of the term “Gnosis” doesn’t clarify much, so he uses the terms “Gnosis” and “Gnostic” anyway, but rejects the term “Gnosticism” as superfluous and biased by ecclesiastical use. He makes clear what he means with the term “Gnosis” in a definition, that runs as follows (my translation of p. 20-21):

    An esoteric, so partly secret, spiritual knowledge of the divine origin and destination of the essential core of man, which is based on revelation and inner enlightenment and whose possession means the liberation of the material world that holds man in its grip.

    As to the classification of the Gnostic literature, Van den Broek rejects the so called “Sethian” Gnosis as a modern construction. Further he stresses the complexity and variety of the Gnostic literature.

    As to Authentikos Logos, he places this writing with the Apocryphon of James and the Exegesis of the Soul in the Alexandrian type of Christianity in the 2nd/3rd century. This I find an intriguing part of such texts, that it deconstructs clear boundaries between ‘Orthodox’ and ‘Gnostic’, not only because real Gnostic texts have so much variety, but also because there were apperently types of Christianity that cannot be pinpointed in one of the conceptual boxes that we had for a long time.

  3. Some think that the problem between drawing too strict boundaries of Orthodox and Gnostic are problematic before the fourth century, i.e. before the canon and creeds, as there would not have been any Orthodox model on which to rely. This is one approach and there is some point to it, particularly in the notion that the earliest Christians were scattered here and there, so there could not have been a very strict unity in their beliefs or customs.

    Yet also many Nag Hammadi texts are on different level compared with the scriptural books – they are homilies, instruction, etc. which in fact may better be compared with the church fathers’ writings, or monastic texts. Also, not all but some of the Nag Hammadi texts were written around the third and fourth century, some argue that even later. The fathers directed lot of polemics at “Gnostics”, but then again there are shared values that for the sake of polemics would have been downplayed, differences exaggerated and the others’ ethics vilified.

    Another line yet is the discussion of early monastic context. Some Orthodox authors like Athanasius of Alexandria like to portray a strict divide between the learned Alexandrian Christianity and unlearned monks of the desert, but this image is different. Nag Hammadi texts were found near ruins of a Pachomian monastery – not alone this but shared themes in monastic and Nag Hammadi writings suggest that learning is not restricted to Alexandria, and the monks read more widely than was previously known.

  4. Thank you for the additions. I will look if Van den Broek somewhere in his book touches the subject of how widespread the Gnostic and non-Gnostic but related texts were, especially in a monastic context.

Geef een reactie (alleen onder echte naam)

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s