Roelof van den Broek over gnosis in de oudheid (5/6)

Het vijfde hoofdstuk uit Gnosis in de Oudheid van prof. Roelof van den Broek behandelt uitgebreid waar het in de gnostische religie om gaat. “De bevrijdende gnosis is … zelfkennis en godskennis in één” (p. 145).

5. Wezen en uitdrukkingsvormen van de gnosis

Essentie en beleving

De riten en mythen van de gnosis staan, zoals in elke religie, in dienst van existentiële ervaring. “De kern van de antieke gnosis is dus het spirituele inzicht dat de mens in zijn diepste kern goddelijk is, door een noodlottige ontwikkeling in de aardse werkelijkheid terecht is gekomen en dat dit inzicht zelf reeds de terugkeer naar de goddelijke wereld impliceert” (p. 147). Het is volgens Van den Broek uitermate lastig om iets te zeggen over de persoonlijke beleving van de gnosticus. Hij bespreekt de rol van de gnostische gemeenschappen en scholen en het gebruik van geheime technieken en theurgische riten om de ziel omhoog te voeren. Marcus de Magiër (2e eeuw n.C.) ging mogelijk zelfs zo ver dat hij in vleselijke zin de goddelijke genade aan bij voorkeur elegante, steenrijke dames meedeelde.

God en zijn wereld

De meeste gnostici sloten aan bij het spreken over God in ontkennende termen, dat gangbaar was in de Griekse filosofie. Verder hebben verschillende stromingen zeer verschillende systemen uitgewerkt. Meestal staan aan de top van de goddelijke wereld drie principes, maar volgt daaronder een reeks ‘eonen’, goddelijke werelden, die samen het Pleroma (de volheid) vormen. De invulling hiervan verschilt per stroming, maar ook per tekst.

De mens en zijn wereld

Bij sommige gnostici is de wereld het resultaat van een vermenging van twee werelden: die van het Licht en die van de Duisternis. Maar in monistische stelsels ligt de oorsprong van het kwaad in de goddelijke wereld. De schuld wordt veelal aan Sophia (wijsheid) gegeven, die op de een of andere manier ‘uitbreekt’ en zo de schepping veroorzaakt. Maar ook hier bestaan weer zeer verschillende voorstellingen, ook zonder Sophia. De uitgebreide mythologieën zijn er steeds op uit om voor te stellen hoe het goddelijke dat in de schepping is terechtgekomen weer naar de goddelijke wereld kan terugkeren.

Verlossing

Verlossing ontstaat door de innerlijke verlichting van een Verlosser, die de gnosticus bevrijdt van onwetendheid. Hier blijkt dat lang niet alle teksten christelijk zijn. In een deel komt Christus als Verlosser niet voor. Een andere groep heeft wel christelijke elementen, maar dat wil nog niet zeggen dat het christelijke teksten zijn. Opvallend is dat de Verlossers meestal mythologische gestalten zijn, maar dat Christus de enige historische figuur is (er wordt o.a. verwezen naar de kruisiging).

Van den Broek besteedt op dit punt ook aandacht aan de discussies die in de 2e-3e eeuw speelden over de goddelijkheid en menselijkheid van Christus. Hoe die twee te combineren? De meeste gnostici beschouwden Jezus als mens en Christus als de goddelijkheid die van Jezus als omhulsel gebruik maakte. Christus verliet Jezus vóór zijn kruisiging, waardoor de wereldheersers in de val liepen: ze kruisigden als het ware zichzelf. De opstanding ziet men als geestelijk. De tegenstanders van de gnostici benadrukten daarom steeds meer de lichamelijkheid, ja de vleselijkheid van de opstanding. Ironisch genoeg bleven de gnostici hier dichter bij Paulus dan de proto-orthodoxe stroming.

Bovenstaand overzichtje doet natuurlijk geen recht aan de 72 pagina’s van dit hoofdstuk, maar ze geven hopelijk een indruk van wat Van den Broek bespreekt. Kenmerkend voor zijn bespreking is dat hij zich niet beperkt tot het opschrijven van de grote lijnen: hij baseert zich steeds uitgebreid op de primaire bronnen. Dat vergt wel enige concentratie van de lezer. Het resultaat is echter een goed inzicht in de variatie en complexiteit van de gnostische denkwereld.

N.a.v. R. van den Broek, Gnosis in de Oudheid. Nag Hammadi in context (Amsterdam: In de Pelikaan, 2010).

1 thought on “Roelof van den Broek over gnosis in de oudheid (5/6)”

Geef een reactie (alleen onder echte naam)

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s