Roelof van den Broek over gnosis in de oudheid (6/6)

In het zesde en laatste hoofdstuk van de inleiding van Gnosis in de Oudheid van prof. Roelof van den Broek bespreekt hij de omstreden vraag naar de oorsprong van de gnosis. “Het hing in de lucht.”

6. Achtergronden van de gnosis

De oorsprong van de gnosis is gezocht in het platonisme (“Platonism run wild”), het jodendom en het christendom. Maar er bestaat geen overeenstemming onder de deskundigen. Van den Broek kiest ervoor om bij dit vraagstuk niet zozeer de concrete uitdrukkingsvormen, maar het wezen van de gnosis in het spel te brengen. Zo bekeken, staan platonisme en gnosis haaks op elkaar (rede versus verlichting), evenals jodendom en gnosis (scheiding tussen schepsel en schepper versus participeren in goddelijkheid) en christendom en gnosis (voorzover het christendom de joodse opvatting volgde). Van den Broek stelt: “Naar mijn mening is de gnosis de expressie van een geheel eigensoortige ervaring van God en het zelf, de gnostische religie is dan ook in haar kern een zelfstandig fenomeen. Bij de mythische vormgeving van die ervaring hebben de gnostische auteurs gebruik gemaakt van voorstellingen die in de cultuur waarin zij leefden gangbaar waren” (p. 218-219). De ontlening van voorstellingen aan platonisme, jodendom en christendom werkt Van den Broek in dit hoofdstuk verder uit. Hierbij laat hij steeds zien dat voorstellingen in een bepaalde stroming goed tot gnostische opvattingen zouden hebben kunnen leiden, maar dat dit niet betekent dat de gnosis uit die stroming ontstaan is.

Over de kwestie van de oorsprong oordeelt Van den Broek: “Het hing in de lucht” (p. 239). In de tweede eeuw werd de oeroude wijsheid van niet-Griekse volken populair (i.p.v. het redelijke denken) en ziet men zich bedreigd in een wereld beheerst door kwade machten (i.p.v. veilige polis). “Al de componenten van het gnostische levensgevoel waren in de tweede eeuw wijd verbreid en hebben in een intuïtief begrepen samenhang tot de breed gevarieerde gnostische stroming geleid” (p. 242).

In de gnosis gaat het om bevrijding naar de goddelijke oorsprong door spiritueel inzicht. Van den Broek laat in Gnosis in de Oudheid zien hoe de gnostische religie in (vooral) de tweede en de derde eeuw n.Chr. populair was en dat deze zeer gevarieerde uitwerkingen kreeg. Deze inleiding op de gnosis geeft een duidelijke bespreking, zonder dat de lezer de complexiteit van het onderwerp uit het oog verliest. Voor wie een wetenschappelijk verantwoorde inleiding op de gnosis wil lezen, is dit boek een aanrader.

N.a.v. R. van den Broek, Gnosis in de Oudheid. Nag Hammadi in context (Amsterdam: In de Pelikaan, 2010).

1 thought on “Roelof van den Broek over gnosis in de oudheid (6/6)”

Geef een reactie (alleen onder echte naam)

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s