De zoon van David buiten de Bijbel (6)

In de voorafgaande posts heb ik een aantal teksten de revue laten passeren die te maken hebben met de verwachting van een eschatologische koning uit het huis van David. Hieronder volgt een overzicht daarvan en een uitzicht richting de beweging rond Jezus van Nazaret.

In de eerste aflevering stelde ik reeds: In het jodendom rond het begin van de jaartelling bestond de eschatologische verwachting van een ideale koning uit het huis van David. Dit valt te onderbouwen met onder meer de volgende besproken teksten:

Mogelijk mogen we ook de Apocrief van Daniël (4Q246) hierbij rekenen, maar hierin komt de zoon van David of equivalente termen in elk geval niet voor. Hoe dan ook, bij alle onderlinge verscheidenheid tussen deze teksten blijkt duidelijk, dat men verwachtte dat God ervoor zou zorgen dat een nakomeling van David in de eindtijd (die of spoedig zou aanbreken of al aan de gang was) op de troon van Israël zou komen om Gods vijanden te verslaan en een tijd van vrede en heil te doen aanbreken. Andere volken zouden zich aan Israël onderwerpen.

Bij deze verwachting is het nuttig nogmaals aan te tekenen, dat niet alle Joden/Judeeërs deze verwachting deelden en het ook lang niet het enige eindtijdscenario was. Tevens is het fenomeen van de ideale koning van de eindtijd niet beperkt tot het jodendom:

iam redit et Virgo, redeunt Saturnia regna,
iam nova progenies caelo demittitur alto.

Wel is de uitdrukkingsvorm van deze voorstelling typisch Joods/Judees. De zoon van David bijvoorbeeld kom je natuurlijk nergens anders tegen.

De interesse in dit onderwerp zou natuurlijk nooit zo groot zijn, als er niet een kleine, maar succesvolle groepering was geweest die Jezus van Nazaret tot de zoon van David, de eschatologische heerser had geproclameerd. Dit is al in een heel vroeg stadium gebeurd. Niet alleen de Handelingen der Apostelen (15:15-18), Lucas, Hebreeën (7:13-14), Matteüs en Marcus veronderstellen of ‘bewijzen’ Jezus’ afstamming van David, maar ook Paulus heeft het erover:

… 3 het evangelie over zijn Zoon, een mens voortgekomen uit het nageslacht van David, 4 aangewezen als Zoon van God en door de heilige Geest bekleed met macht toen hij, Jezus Christus, onze Heer, opstond uit de dood.

— Rom. 1:3-4 (NBV), vgl. Rom. 9:5

Omdat Jezus’ afstamming van David niet tot Paulus’ eigen theologische stokpaardjes hoort, en omdat dit stukje tekst nog wel meer eigenaardigheden vertoont (bijvoorbeeld over het begin van Jezus’ Zoonschap), is het een plausibele hypothese dat Paulus hier een oudere formule citeert.

Hoe dan ook, de opvatting dat Jezus zoon van David is, kan tot de oudste lagen van de vroegchristelijke overlevering gerekend worden. Dat roept de vraag op hoe men er ooit toe is gekomen om Jezus met de zoon van David te identificeren. Het pre-christelijke concept verschilt immers nogal van het beeld van Jezus in de vroegste bronnen. Elke verklaring van de oorsprong van de beweging rond Jezus moet hier een overtuigende hypothese over bevatten.

4 thoughts on “De zoon van David buiten de Bijbel (6)”

  1. Beste Jona, ja ik heb een idee, namelijk het door velen gevolgde argument van Nils A. Dahl (wellicht is het al wel eens eerder dan in zijn tijd gezegd, maar hij is er in elk geval invloedrijk mee geweest). Dit argument luidt, dat Jezus niet pas de messias kan zijn genoemd na zijn kruisiging.

    In de bronnen is te zien dat de kruisiging voor velen destijds een crux is geweest. Paulus met zijn gekruisigde Christus als struikelblok voor de Joden/Judeeërs bijvoorbeeld. Lucas laat de Emmaüsgangers het treffend formuleren: “19 Jezus vroeg hun: ‘Wat dan?’ Ze antwoordden: ‘Wat er gebeurd is met Jezus uit Nazaret, een machtig profeet in woord en daad in de ogen van God en van het hele volk. 20 Onze hogepriesters en leiders hebben hem ter dood laten veroordelen en laten kruisigen. 21 Wij leefden in de hoop dat hij degene was die Israël zou bevrijden, maar inmiddels is het de derde dag sinds dit alles gebeurd is.” Met andere woorden: de kruisiging sloeg de hoop neer die velen op Jezus hadden gesteld. En die hoop zou wel eens precies in lijn kunnen hebben gelegen van de hierboven geformuleerde verwachting over de zoon van David. Niet dat men zei dat Jezus al koning was, maar dat men de verwachting had dat door Gods ingrijpen Jezus de nieuwe koning van Israël zou worden. Na de kruisiging vormt het geloof in de opstanding van Jezus de drijvende kracht om Jezus tot hemelse heerser om te turnen, en zijn lot op aarde te duiden met de concepten van de lijdende rechtvaardige enzovoort. Maar dat zijn rechtvaardigingen achteraf om toch vol te kunnen houden dat Jezus de verwachte gezalfde koning van Israël was.

    Het is dus niet zo waarschijnlijk dat men pas ná Jezus’ dood hem met de zoon van David ging identificeren, omdat Jezus’ levensloop en zijn vermeende opstanding eenvoudig niet goed bij dat plaatje passen. Zoals prof. H.J. de Jonge het ergens zegt: daartoe ontbrak de historische impuls. Het is waarschijnlijk dat sommige volgelingen dat al tijdens zijn leven deden en dat men in de opstanding, ondanks de kruisiging, daarvan een bevestiging zag. Het aanknopingspunt voor die identificatie in Jezus’ eigen optreden zou geweest kunnen zijn: de combinatie van zijn eschatologische boodschap en zijn machtsvolle optreden in woord en daad onder meer tegen de demonische machten. Dit doet denken aan de activiteiten van de Davidszoon in Ps.Sal. 17. Of Jezus zelf ook al die identificatie maakte (wederom nog niet geïntroniseerd, maar als toekomstige functie), acht ik zelf goed mogelijk, maar dat is weer iets minder zeker.
    Ik baseer me voor deze in het kort geschetste opvatting op het werk van o.a. Nils A. Dahl, Christopher M. Tuckett, M. de Jonge, H.J. de Jonge, Adele Y. Collins en Dale Allison.

  2. Dank! Dit ligt redelijk in het verlengde van wat ik (deels op gezag van Allison) al had geschreven over de opstanding. Ik ben er nog niet helemaal uit welke kan ik op ga, maar tastend & zoekend ik loop in elk geval in een richting waar ik niet als enige heen ga.

Geef een reactie (alleen onder echte naam)

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s