Paulus en de Jezustradities (2)

Als we iets willen weten over Paulus en de Jezustradities, is het handig te weten welke primaire bronnen dan van belang zijn. Allereerst zijn dat de zeven onbetwiste brieven van Paulus. Deze zeven aan Paulus toegeschreven brieven hebben de vuurproef van het moderne kritische onderzoek doorstaan. Zij kunnen dus vrijwel zeker als zijn echte brieven beschouwd worden: Romeinen, 1-2 Korintiërs, Galaten, Filippenzen, 1 Tessalonicenzen en Filemon. Verder zijn er binnen en buiten het Nieuwe Testament brieven op naam van Paulus, maar daarvan is het auteurschap van Paulus in meerdere of mindere mate onwaarschijnlijk. De zeven onbetwiste brieven vormen een veilig uitgangspunt om Paulus’ beeld van de aardse Jezus te bestuderen.

In hoeverre zijn deze bronnen geschikt om Paulus’ beeld van de aardse Jezus te achterhalen? Niet dat we een andere keus hebben. We zullen het ermee moeten doen, want zoals gebruikelijk in oudhistorisch onderzoek is er een schreeuwend tekort aan bronmateriaal. We kunnen niet verwachten dat de beschikbare bronnen al onze vragen direct beantwoorden. Om verantwoord met de bronnen om te gaan, dient er dus eerst een scherp beeld te zijn van wat we van deze bronnen kunnen verwachten.

Het perspectief op Paulus wordt bewust of onbewust scheefgetrokken door onze kennis van de evangeliën. Maar de evangeliën bestonden nog niet toen Paulus zijn brieven schreef. Een fout die vermeden moet worden, is dat verhalen uit de evangeliën teruggelezen worden in Paulus’ brieven. In een boekje van een evangelische nieuwtestamenticus las ik bijvoorbeeld dat de frase “geboren uit een vrouw” (Gal. 4:4) zou betekenen dat Paulus de voorstelling van de maagdelijke geboorte kende. Maar in de gewone contextuele (‘historisch-kritische’) benadering is dat een faux pas. Overigens betekent dit niet dat de evangeliën niet mogen meedoen bij de interpretatie van Paulus, alleen dat we niet mogen vooronderstellen dat Paulus bekend is met de vermeende geschiedenis zoals die in de latere evangeliën wordt beschreven. Met andere woorden: uitgaande van de zeven onbetwiste brieven is een minimalistische benadering de beste methode.

Om een realistische verwachting te krijgen van wat we te weten kunnen komen van Paulus’ beeld van de aardse Jezus, volgen hier ter ‘acclimatisering’ nog enkele kritische overwegingen met betrekking tot de bronnen. Allereerst: hoewel de zeven onbetwiste brieven geen kattebelletjes zijn, is het natuurlijk een hachelijke zaak slechts uit deze zeven op te moeten maken wat de auteur ervan allemaal wist. Dat zou alleen realistisch zijn als het zeven brieven zouden zijn die bedoeld waren als uitputtende opsomming over dit onderwerp. Maar dat is natuurlijk niet het geval. Het is zelfs zeker dat Paulus veel meer brieven heeft geschreven, die verloren zijn gegaan. Ook hier geldt: er kan slechts achterhaald worden wat Paulus ten minste wist over de aardse Jezus.

Niet alleen het geringe aantal bronnen voor Paulus’ opvattingen, maar ook de plaats van de brieven in Paulus’ missionaire optreden moet in rekening gebracht worden. Als er één ding duidelijk is, dan wel dat voor Paulus het gesproken en gehoorde woord centraal stond. Dat is niet verbazend in een tijd waarin negentig procent van de bevolking analfabeet is. De antieke cultuur was primair een mondelinge cultuur. Het is goed om dat voor ogen te houden, omdat wij Paulus immers vooral kennen als de schrijver van brieven. Hierin laat hij echter vrijwel altijd weten dat hij liever in persoon bij de geadresseerden was geweest. Steeds heeft zijn schrijven een concrete aanleiding, hetzij in problemen die in ‘zijn’ gemeenten spelen, hetzij in de strategie van zijn missie. De brieven zijn voor Paulus dus ‘verlengstukken’ om ondanks afwezigheid via een brief toch aanwezig te zijn. Het is dus alsof we iemand druk horen telefoneren: we horen slechts één kant van een gesprek dat duidelijk onderdeel uitmaakt van een veel langer bestaande relatie waarnaar we slechts kunnen gissen. Een fout die hier gemaakt kan worden, is dat men de brieven van Paulus leest als dogmatische traktaten met een boventijdelijk karakter. Maar dat zijn ze niet. De brieven van Paulus dienen allereerst gelezen te worden als gelegenheidsgeschriften die slechts een onderdeeltje zijn van de veel meer omvattende communicatie in zijn missionaire netwerk.

Aan de andere kant is het ook weer niet zo dat Paulus’ brieven slechts willekeurige momenten weergeven van zijn communicatie. Als bijvoorbeeld in Galatië zijn evangelie op het spel staat, mogen we verwachten dat hij in zijn brief aan de Galaten teruggrijpt op voor hem belangrijke concepten en ideeën.

De bronnen voor Paulus’ denken zijn dus fragmentarisch en bovendien niet het primaire communicatiemiddel van Paulus. Daarbij komt dat de brieven functioneren in een high-context culture. Ze zijn geen basiscatechese, maar bouwen voort op reeds overgebrachte ideeën en overleveringen (vgl. Ef 4,20-21). Slechts wat in een concrete situatie toelichting behoeft, wordt door Paulus voor het voetlicht gehaald. Bijvoorbeeld de overlevering over de dood, begrafenis en opstanding van Christus (1 Kor 15) wordt door Paulus retorisch ingezet omdat er mensen in Korinte zijn die deze volgens Paulus fundamentele overtuiging aan de kant zetten. Een ander voorbeeld is de opening van de brief aan de Romeinen, die ik eerder heb besproken. Maar gewoonlijk heeft Paulus aan een half woord genoeg om naar de basisovertuigingen van de groep te verwijzen.

Dus: de onbetwiste brieven van Paulus kunnen geen uitputtend beeld leveren van wat Paulus van de aardse Jezus wist. De zeven brieven die de tijd hebben overleefd (hoeveel er verloren zijn gegaan, is niet bekend), zijn ontstaan als uitzonderingssituaties in de voornamelijk mondelinge communicatie van de apostel. Ze zijn gericht op de incrowd en weerspiegelen dus een high-context culture. Nergens zet Paulus systematisch uiteen wat hij allemaal over Jezus weet. We mogen daarom veronderstellen dat Paulus’ onderwijs aan de gemeenten die hij stichtte, meer omvatte over Jezus dan wat uit zijn brieven blijkt. Maar naar de inhoud daarvan kunnen we slechts gissen.

Volgende keer nog iets meer over het genre brief.

2 thoughts on “Paulus en de Jezustradities (2)”

Geef een reactie (alleen onder echte naam)

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s