Paulus en de Jezustradities (3)

In de vorige twee afleveringen heb ik uiteengezet waarom we moeten woekeren met de teksten van Paulus om te achterhalen wat hij van Jezus’ aardse leven wist. Ze geven niet direct hun geheimen prijs, maar moeten in de historische context van Paulus’ missionaire optreden geplaatst worden. Dit houdt onder meer in dat Paulus’ onbetwiste brieven gelegenheidsgeschriften zijn. En geen van allen heeft als bedoeling weer te geven wat Paulus allemaal van de aardse Jezus wist. Dat heeft ook te maken met het genre brief.

De inhoud van een geschrift hangt samen met het genre. Een tragedie behandelt andere stof dan een komedie. Geschiedschrijving moest gaan over politiek en oorlog. En hoewel je het genre bios vita (‘biografie’) op het eerste gezicht ook onder geschiedschrijving zou kunnen scharen, onderscheidt Plutarchus dit genre juist van geschiedschrijving. Het gaat in dit genre namelijk niet om de historische gebeurtenissen in de juiste volgorde, maar om het exemplarische karakter van de hoofdpersoon. (Dit is mutatis mutandis ook van toepassing op de evangeliën.) De inhoud van het geschrift hangt dus samen met het genre. Paulus schreef geen bios, maar brieven. Het type brieven dat Paulus schreef, is toegesneden op de noden en zorgen van het moment, niet op het geven van een verslag over het verleden. Bij het lezen van de teksten van Paulus moeten we dus rekening houden met de aard van het genre.

Maar binnen de context van de concrete situatie kan het verleden wel aan orde komen. Wanneer Paulus’ legitimiteit als apostel aangevallen wordt, doet hij uitvoerig zijn staat van dienst uit de doeken (Gal 1-2). En wanneer er in Paulus’ ogen misstanden zijn bij de samenkomsten in Korinte, herinnert hij de Korintiërs aan de laatste maaltijd voor Jezus’ dood (1 Kor 11). De manier waarop hij dit doet, valt moeilijk een verhaal te noemen. Het is eerder een samenvattende verwijzing naar dat verhaal, ingebed in een retorische context.

Theoretisch is het natuurlijk mogelijk dat een gemeente aan Paulus zou hebben gevraagd om iets meer mee te delen over het leven van Jezus en dat Paulus dan zou hebben kunnen antwoorden in een brief waarin hij deze informatie verschaft. Maar bij de overgeleverde brieven is daar geen sprake van. En als een gemeente daar behoefte aan gehad zou hebben, had deze bijvoorbeeld beter bij Kefas terecht gekund – Paulus heeft immers voor zover bekend Jezus niet voor diens dood ontmoet.

Maar heeft Paulus het niet constant over Jezus, en is het dan niet vreemd dat hij weinig over diens aardse leven zegt? Nee, want in de situatie waarin hij schrijft gaat het vooral over Jezus als levende, hemelse Heer. Het verleden komt alleen aan de orde als daar aanleiding voor is. Met name geldt dit voor de dood en opstanding van Jezus, omdat dit gebeuren volgens Paulus constitutief is voor de gemeente van Christus. Daarom verwijst hij daar heel vaak naar.

Dat Paulus weinig over de aardse Jezus zegt is dus niet zo verbazend. Er was kennelijk simpelweg geen aanleiding om veel te zeggen. En daarin staan de overgeleverde brieven van Paulus niet alleen. Dit valt aan te tonen aan de hand van andere vroegchristelijke geschriften, waarvan ik 1 Timoteüs, 2 Petrus en 1 Johannes bespreek.

De eerste brief aan Timoteüs is (net als 2 Timoteüs en Titus) vrijwel zeker niet van Paulus, maar zeer waarschijnlijk een product van de vroege tweede eeuw om de autoriteit van Paulus in te zetten tegen Marcion en/of de ontluikende gnosis. De schrijver noemt Pontius Pilatus in 1 Tim 6,13 en ziet Jezus zonder twijfel als een door deze Romeinse prefect gekruisigde Jood. Het is daarom niet ondenkbaar dat hij bekend was met een of meer van de evangeliën. Vinden we Jezustradities in deze drie brieven? Nauwelijks, in elk geval niet meer dan bij Paulus.

De tweede brief van Petrus stamt waarschijnlijk uit de tweede eeuw, maar claimt geschreven te zijn door Petrus. In 2 Petrus 1,16-18 verwijst ‘Petrus’ naar wat hij heeft meegemaakt op de berg der verheerlijking. Dit is een duidelijke toespeling op een verhaal uit de synoptische evangeliën en het is daarom geen wilde veronderstelling dat de auteur bekend was met de synoptische traditie. Deze verwijzing is retorisch ingebed in de onderbouwing van de betrouwbaarheid van de schrijver. Maar verder bevat de brief nauwelijks Jezustradities. Het wereldbeeld van de schrijver doet zelfs mythischer aan dan dat van Paulus.

1 Johannes is een briefachtig traktaat uit het begin van de tweede eeuw dat onder meer betoogt dat Jezus echt mens is geweest. Dit was nodig tegenover een groep die verwierp dat Jezus’ verschijning op aarde gepaard ging met het aannemen van een vergankelijk lichaam (‘vlees’), dat hij letterlijk geïncarneerd was. Het geschrift stamt uit dezelfde kring als het Evangelie volgens Johannes, vermoedelijk van later datum dan dit evangelie. We mogen hoe dan ook aannemen dat de auteur het vierde evangelie kende, of op zijn minst de tradities die eraan ten grondslag liggen. En hoeveel verhalen over en woorden van Jezus haalt de schrijver aan? Nul.

De conclusie die we dus kunnen trekken, is dat de schaarste aan Jezustradities in Paulus niet uniek is voor vroegchristelijke brieven. Van andere brievenschrijvers weten we vrij zeker dat ze bekend waren met de synoptische en johanneïsche tradities, maar ook in hun geschriften zul je (vrijwel) vergeefs zoeken naar uitgebreidere verhalen over en woorden van Jezus. Paulus is dus geen uitzondering, maar past naadloos in het beeld dat in vroegchristelijke brieven en andere gelegenheidsgeschriften in de regel nauwelijks werd uitgeweid over woorden en daden van Jezus, terwijl de auteurs ervan daarmee wel bekend waren.

1 thought on “Paulus en de Jezustradities (3)”

Geef een reactie (alleen onder echte naam)

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s