Misquoting Albert Schweitzer

To no surprise for those who are a little bit familiar with the contrivances of quack historians, Albert Schweitzer is being quote mined to bolster the claims of the defenders of an “undurchführbare Hypothese” (infeasable hypothesis), as Schweitzer himself called  the hypothesis of the non-existence of Jesus (p. 564). Part of it is due to the English translation, but another part is certainly due to the fact that quotations of his work circulate without context, and moreover due to the lack of understanding of Schweitzer’s time and his place in the history of scholarship. Perhaps some light from the Netherlands, in between the German and the Anglo-Saxon world, could help to clarify the matter.


One quotation is from the beginning of the conclusion (English p. 398):

There is nothing more negative than the result of the critical study of the Life of Jesus.

The Jesus of Nazareth who came forward publicly as the Messiah, who preached the ethic of the Kingdom of God, who founded the Kingdom of Heaven upon earth, and died to give His work its final consecration, never had any existence. He is a figure designed by rationalism, endowed with life by liberalism, and clothed by modern theology in an historical garb.

This is a translation of the first edition. Compared to the second German edition (p. 631), the translation seems fine, except for the phrase “there is nothing more negative”, which is an exaggeration of “… den Ertrag der Leben-Jesu-Forschung … ist negativ”, i.e. “the result of the critical study of the life of Jesus is negative”.

Now, without context, it seems that Albert Schweitzer rejects the whole project of historical Jesus research. But nothing is further from the truth. First of all, Schweitzer wrote more than a century ago. But even more importantly,  he criticised a specific form of historical Jesus research, namely the liberal scholarship that was current in the nineteenth century, which, according to Schweitzer, tried to make the historical Jesus a stooge for their modern religious predilections. That Jesus had never any existence. Schweitzer’s own historical Jesus was the eschatological Jesus, who remained strange, even offensive, to our time.[1]

Apart from his criticism on the specific approach and method of most of the scholarship before him, Schweitzer has this to say about the Leben-Jesu-Forschung (p. 632):

Man kann es nicht hoch genug anschlagen, was die Leben-Jesu-Forschung geleistet hat. Sie bedeutet eine einzigartig große Wahrhaftigkeitstat, eines der bedeutendsten Ereignisse in dem gesamten Geistesleben der Menschheit.

In English (p. 399):

But it is impossible to over-estimate the value of what German research upon the Life of Jesus has accomplished. It is a uniquely great expression of sincerity, one of the most significant events in the whole mental and spiritual life of humanity.


“Wieder auf den schönen Orgel. 29-5-’52 Albert Schweitzer”.
Inscription (1952) in the music stand of the Van Hagerbeer Organ, St Peter’s Church, Leiden. (Photo A.L. Boon/Wikimedia.)


A second quote, only in the second edition, reads as follows (allegedly from p. 402 of the English translation of the second edition):

In reality, however, these writers are faced with the enormous problem that strictly speaking absolutely nothing can be proved by evidence from the past, but can only be shown to be more or less probable. Moreover, in the case of Jesus, the theoretical reservations are even greater because all the reports about him go back to the one source of tradition, early Christianity itself, and there are no data available in Jewish or Gentile secular history which could be used as controls. Thus the degree of certainty cannot even be raised so high as positive probability.

So nothing is achieved by calling on sound judgment or on whatever else one likes to ask for in an opponent. Seen from a purely logical viewpoint, whether Jesus existed or did not exist must always remain hypothetical.

This corresponds to p. 512 of the German edition. I doubt whether the translation “so high as positive probability” is correct; it certainly can leave a misleading impression. The German has the following text:

Es ist also nicht eimal eine Steigerung bis in die allerhöchsten Grade der Wahrscheinlichkeit möglich.

That is: “Thus even an increase to the highest degree of probability is not possible.”

Again, it is important to note the context of this quotation. On p. 511, Scheitzer argues that every historical statement must remain a hypothesis. When someone says that the (non-)historicity of Jesus is certain, such a statement is precise enough (“hinreichend präzis”) for everyday language, but from a scholarly point of view one can only speak about a certain degree of probability. Then, Schweitzer complains about writers, defending the existence of Jesus, who call on sound judgement (“Appell an den gesunden Menschenverstand”) for the ‘obvious’ fact that Jesus existed. That is, according to Schweitzer, fine for everyday language, but not a scholarly way to approach the matter. After that follows the quotation above. So Schweitzer makes a theoretical point, namely, that, just as in the case of every historical statement, the existence of Jesus must remain hypothetical. This theoretical point then serves to underpin the theological/philosophical idea that the historical Jesus cannot be the fundament of religion, but that the fundament of religion has to be fully independent of history.

It is obvious that this passage is not meant to give a judgement on the probability of the existence of the historical Jesus. It only clarifies the theoretical conditions of historical propositions. Schweitzer’s own conclusion can be found on p. 564:

Es ist also zu schließen, daß die Annahme, Jesus habe existiert, überaus wahrscheinlich, ihr Gegenteil aber überaus unwahrscheinlich ist.

In English (own translation): “Therefore, it has to be concluded that the assumption that Jesus existed is extremely likely, but its opposite extremely unlikely.” In everyday language: it is certain that Jesus existed.

Schweitzer summarises the arguments for this conclusion in the same paragraph. These arguments are that the problems for the hypothesis of Jesus’ non-existence are far more numerous, and in the end insurmountable and unanswerable. Further, the various hypotheses about the non-existence of Jesus until the publication of Schweitzer’s book stood in the sharpest opposition to each other.


To conclude, people who use Albert Schweitzer’s work to bolster claims about Jesus’ non-existence, either did not do their homework or are intentionally deceptive.


Albert Schweitzer, Geschichte der Leben-Jesu-Forschung. Tübingen: Mohr Siebeck, 21913 [1906].


[1] After publication of this blogpost, it has been pointed out that this paragraph bears some resemblance to Bart Ehrman’s Did Jesus Exist, pp. 12-13. I didn’t consult it for the writing of this post, but it probably subconsciously influenced the content and my writing style. Anyhow, a reference to Ehrman is appropriate here.

Justinus, Trypho en χριστός

Het debat over de historiciteit van Jezus is al begonnen in de tijd toen jodendom en christendom als twee rivaliserende religieuze stromingen tegenover elkaar kwamen te staan. Het oudste geschrift waarin over die historiciteit gedebatteerd wordt, is de Dialogus cum Tryphone (‘Het gesprek met Tryphon’) van de Grieks-christelijke filosoof Justinus (ca. 100-165 n.Chr.). Tryphon, de Joodse opponent van Justinus, verdedigt daar de stelling dat Jezus nooit heeft geleefd en dat de christenen hem, als was hij een personage in een roman, verzonnen hebben.

Ik kwam deze opmerkelijke tekst tegen in de inleiding van Meijers en Wes’ vertaling van De Oude Geschiedenis van de Joden deel 3.1 Het leek mij een straffe bewering, en omdat ik toevallig een editie van Het gesprek met Trypho onder handbereik had, kon ik haar meteen controleren. In de passage die waarschijnlijk bedoeld is (Dial. 8.4), laat Justinus Trypho het volgende zeggen:

Χριστὸς δέ, εἰ καὶ γεγένηται καὶ ἔστι που, ἄγνωστός ἐστι καὶ οὐδὲ αὐτός πω ἑαυτὸν ἐπίσταται οὐδὲ ἔχει δύναμίν τινα, μέχρις ἂν ἐλθὼν Ἠλίας χρίσῃ αὐτὸν καὶ φανερὸν πᾶσι ποιήσῃ· ὑμεῖς δέ, ματαίαν ἀκοὴν παραδεξάμενοι, Χριστὸν ἑαυτοῖς τινα ἀναπλάσσετε καὶ αὐτοῦ χάριν τὰ νῦν ἀσκόπως ἀπόλλυσθε.2

Wie hiervan vluchtig een vertaling leest, ziet de woorden “Christus, als hij al geboren is […]; maar jullie hebben een Christus voor jullie zelf gemaakt […].” Betekent dit nu, dat Trypho zegt dat Jezus nooit heeft geleefd en dat de christenen hem verzonnen hebben? Nee. Eerst volgt hier nu de vertaling van J.C.M. van Winden:

Wat de Gezalfde betreft, als hij al geboren is en zich ergens bevindt, dan is hij onkenbaar. Ja, hij kent zichzelf nog niet en heeft geen enkele macht, totdat Elia komt en hem zalft en aan iedereen bekendmaakt. U [christenen] echter hebt, gehoor gevend aan ijdele woorden, uzelf een Christus gemaakt en omwille van hem laat u zich nu doelloos te gronde richten.3

De zorgvuldige lezer ziet, dat de χριστός waarover Trypho als eerste spreekt, de messias is zoals Trypho hem zelf voorstelt. Deze is mogelijk geboren, zegt hij, maar als dat het geval is, dan is hij nog onbekend en onbeduidend, totdat Elia komt. Philippe Bobichon merkt terecht op:

La réflexion porte alors sur la conception du Messie, et non sur son identification avec une personne déterminée.4

Het verwijt aan de christenen is ook niet, dat zij Jezus hebben verzonnen—Trypho spreekt in het vervolg onbekommerd over Jezus als mens—maar dat zij χριστός van hem hebben gemaakt.

De conclusie moet luiden, dat Fik Meijer en M.A. Wes hier zéér slordig hebben gelezen en daardoor Justinus verkeerd hebben geïnterpreteerd.


[1] Flavius Josephus, De Oude Geschiedenis van de Joden [Antiquitates Judaicae], dl 3: Boek XIV-XX (vert., inl. en aant. F.J.A.M. Meijer en M.A. Wes; Amsterdam/Leuven: Ambo/Kritak, 1998), 66.

[2] Philippe Bobichon (red.), Justin Martyr. Dialogue avec Tryphon: Édition critique, traduction, commentaire (2 dln, Paradosis 47; Fribourg: Academic Press, 2003).

[3] J.C.M. van Winden, Ware wijsheid. Wegen van vroeg-christelijk denken (Bronnen van de Europese cultuur 10; Baarn: Ambo, 1992), 60.

[4] Bobichon, Justin Martyr, 2:603.

Nee beste journalisten, geloven draait niet om het bestaan van Jezus

Deze morgen hoorde ik toevallig een interview op NPO Radio 1 over een recent verschenen boek, The Star of Bethlehem and the Magi (ed. George H. van Kooten and Peter Barthel; Leiden: Brill, 2015): De ster van Bethlehem heeft echt bestaan. Deze tendentieuze titel doet geen recht aan het interview – de geïnterviewden wijzen op de verschillende visies die naast elkaar bestaan –, hoewel de journalisten wel lijken te geloven dat dit boek op de een of andere manier zou bewijzen dat de ster echt bestaan heeft. Dat is immers gemakkelijke beeldvorming: de Bijbel heeft toch gelijk! Ophef!

Wat mij werkelijk begon te irriteren is echter een ander fenomeen, dat ik al veel vaker bij journalisten heb waargenomen. Misschien is het gespeeld, of verwoorden ze daarmee een vermeend gevoelen dat leeft onder ‘leken’. Ik weet het niet. Maar let eens op de volgende opmerking, na enige discussie over de kwestie van de ster:

Dan moet je er wel maar van uitgaan dat eh… dat er überhaupt… dat Jezus ooit is geboren, dat je gelovig bent.

Het eerste stuk van deze opmerking is nog enigszins zinvol, hoewel het subtieler had gekund, door bijvoorbeeld te zeggen: ‘Dan moet je er wel van uitgaan dat er historische gebeurtenissen ten grondslag liggen aan de geboorteverhalen.’ Het laatste stuk van de opmerking, ‘dat je gelovig bent’, is echter heel vreemd. Het veronderstelt dat vermeende kennis over Jezus afhankelijk is van je geloof in hem. Van Kooten wijst er vervolgens op dat hij de oudhistorische methode gebruikt. En Barthel zegt even later dat het gewoon een feit is dat Jezus er geweest is. (Kort door de bocht gezegd is dat inderdaad zo, hoewel niets ‘gewoon een feit’ is natuurlijk.) De andere interviewer gaat hier niet zomaar in mee:

Ja is dat zo? Maar daar draait toch eh.. het hele geloof om?

Zou de interviewer dat echt denken? Dat het geloof draait om het al of niet bestaan van God zou je nog kunnen verdedigen, hoewel dat ook een benauwde visie op geloof is. Maar het al of niet bestaan van Jezus is geen punt van discussie in het christelijk geloof. Het christelijk geloof draait erom dat Jezus leeft, en niet alleen maar heeft geleefd.

Nu ik erover nadenk, vermoed ik dat de journalist(en) simpelweg geen onderscheid maakte(n) tussen de historische Jezus en de literaire beelden van Jezus in de (christelijke) bronnen, of, nog waarschijnlijker, de populaire beeldvorming. Immers, als je bij ‘het bestaan van Jezus’ denkt aan de Jezus die over water loopt en water in wijn verandert (om maar twee in onze cultuur beeldbepalende wonderverhalen te noemen, waardoor Jezus vaak te boek staat als een soort veredelde goochelaar), dan is de opmerking dat het hele geloof hierom draait wel te begrijpen. Ook hier moet dan sterk genuanceerd worden, omdat het er in het christelijk geloof niet om gaat of je dit of dat wonder gelooft, maar of je gelooft dat Jezus Gods unieke vertegenwoordiger is. Dus nee, het hele geloof draait zelfs niet om de vraag of het beeld van de bovenmenselijke Jezus zoals dat in de christelijke bronnen en/of de cultuur bestaat, overeenkomt met de historische werkelijkheid.

In elk geval zou het veel miscommunicatie voorkomen als men in dit soort gesprekken zich eerst afvraagt: Over welke Jezus hebben we het eigenlijk? ‘Geloven in het bestaan van Jezus’ haalt allerlei zaken door elkaar. Over Jezus valt historisch, met seculiere historische methoden, het een en ander te zeggen, net zoals dat kan over Alexander de Grote of Pythagoras. En je kunt al dan niet in Jezus geloven, maar dat is een kwestie die niet wetenschappelijk valt te bepalen.

Jesus – Mythos und Wahrheit

Hieronder volgt een aflevering van het Duitse televisieprogramma History Live met als onderwerp Jesus – Mythos und Wahrheit (21 december 2014). Aan tafel zitten prof. em. dr. Klaus Wengst, dr. Hermann Detering en prof.dr. Annette Merz (hoogleraar Nieuwe Testament in Amsterdam/Groningen).

  • Wengst meent dat het onderzoek naar de historische Jezus weinig zin heeft. Weliswaar hebben de evangeliën betrekking op een concrete geschiedenis, maar de (theologische) waarheid ligt op het niveau van de Bijbelse vertelling, waarin Christus als levende aanwezigheid voor de gemeente present is. In Nederland zou je hiermee de zogeheten ‘Amsterdamse school’ kunnen vergelijken, die ook polemiseert tegen de historische exegese.
  • Detering vertegenwoordigt een extreem sceptische visie op de bronnen. Volgens hem is Jezus geen historisch figuur.
  • Merz representeert de gangbare historische opvatting over Jezus.

Paulus en de Jezustradities (9)

In (waarschijnlijk) de laatste aflevering van deze serie sta ik stil bij enkele gangbare verklaringen voor het feit dat Paulus nergens in zijn brieven uitgebreid stilstaat bij de aardse Jezus. Hierbij leun ik natuurlijk op de eerdere afleveringen, dus ik zal het vaak bij een beknopte beoordeling houden.

1. Paulus kon kennis over de aardse Jezus veronderstellen.

Deze stelling klopt in zoverre, dat Paulus aan mensen schrijft die al tot zijn groep behoren. Daarom kan hij vaak zaken beknopt aanduiden, verwijst hij naar overleveringen die hij eerder aan ‘zijn’ gemeentes had doorgegeven, en kan het moeilijk anders dan dat hij bekeerlingen op zijn minst in grote lijnen heeft uitgelegd wie Jezus was. Aan de andere kant wordt deze stelling soms als excuus gebruikt om zomaar gegevens uit latere bronnen in Paulus in te lezen. Dan verwordt deze verklaring tot een apologetische truc.

Een gerelateerd punt is dat de zeven onbetwiste brieven slechts fragmentarisch bewijs zijn. We mogen er niet vanuit gaan, dat we alle brieven van Paulus hebben, of dat deze een compleet beeld geven van de kennis van de apostel. De uitdaging is om te gaan met een puzzel waarvan vele stukjes kwijt zijn. Aan de andere kant is het geen gewaagde veronderstelling dat Paulus zaken communiceert die belangrijk voor hem zijn, en dat we dus door een doortastende interpretatie wel het een en ander kunnen zeggen over, onder andere, de plaats van de aardse Jezus in Paulus’ denken.

2. Paulus (en de mensen aan wie hij schrijft) had(den) geen interesse in de aardse Jezus.

Deze stelling klopt in zoverre, dat de belangstelling voor de historische Jezus een modern perspectief is. Het valt echter niet vol te houden dat Paulus helemaal geen interesse had in de aardse Jezus. De aardse Jezus is fundamenteel voor de kern van zijn evangelie: Christus is gestorven en opgestaan. Bovendien beroept Paulus zich op Jezus’ woorden en daden vóór zijn dood. Het is daarom beter te zeggen dat de aardse Jezus onderdeel uitmaakt van het grotere verhaal van Gods reddende ingrijpen, maar niet als zelfstandig gebied van aandacht.

3. Paulus had een minderwaardigheidscomplex.

Een interessante psychologische verklaring voor Paulus’ stilzwijgen over het merendeel van de inhoud van de evangeliën is dat hij zich de mindere voelde ten opzichte van de apostelen die leerlingen van Jezus waren geweest. Hij noemt zichzelf immers een misbaksel, de minste van de apostelen (1 Kor. 15:8). Deze (valse?) bescheidenheid compenseert hij door zijn onafhankelijkheid van die apostelen te onderstrepen: hij is niet tweederangs, maar direct door Jezus Christus geroepen. De spanning die dit oplevert voor het zelfbeeld van de apostel zou ertoe leiden dat hij liever zijn mond houdt over de verhalen die over de aardse Jezus de ronde deden. In dat opzicht is hij immers inderdaad afhankelijk van anderen.

Op deze speculatie valt het een en ander af te dingen. Ook auteurs zonder zo’n verleden als Paulus zijn uiterst spaarzaam met het vermelden van anekdotes over het leven van Jezus (bijvoorbeeld Lucas in Handelingen, of de schrijver van de brieven die aan een zekere Johannes zijn toegeschreven). En passages uit Paulus’ brieven die op deze verklaring zouden wijzen (zoals 2 Kor. 5:16), zijn beter anders uit te leggen. Als verklaring voor ons ‘probleem’ is de psychologische benadering dus overbodig.

Toch wijst de feitelijke rivaliteit tussen Paulus en de Jeruzalemse apostelen erop, dat Paulus in zijn boodschap een ander profiel toonde dan andere apostelen. Paulus kan de aardse Jezus samenvatten in het symbool van het kruis, en zo functioneert de aardse Jezus als niet bijzonder veel meer dan de (weliswaar belangrijke) voorwaarde voor zijn evangelie. Het is aannemelijk dat in de kringen die gelieerd waren aan de apostelen die leerlingen van Jezus geweest waren, herinneringen aan de aardse Jezus relatief belangrijker waren en levend werden gehouden. Paulus stond hier grotendeels buiten.

Paulus’ evangelie

Voor veel mensen uit onze tijd is het verrassend dat Paulus zo weinig zegt over het leven van de man om wie zijn evangelie nu juist draait. Dat komt wellicht door onze moderne belangstelling voor biografieën, maar misschien ook doordat we bij het woord ‘evangelie’ vaak denken aan een verhaal over Jezus. Maar welk verhaal bracht Paulus op een willekeurige agora ten gehore? In Athene laat Lucas hem zeggen, dat de god die alles gemaakt heeft, en die niet in tempels woont of aan afgodsbeelden gelijk is, zoals velen eeuwenlang gedacht hebben, nu mensen oproept om zich tot hem te bekeren. Daar is haast bij, want er komt een oordeelsdag, waarop een man, die deze god voor dat doel heeft aangewezen door hem uit de dood te doen opstaan, namens hem het oordeel velt  (Hand. 17). Er zijn verrassende overeenkomsten met wat we bij Paulus zelf vinden. Bij de Tessalonicenzen had hij verkondigd dat ze zich van de afgoden naar de ware god moesten keren. Daar was haast bij, want binnenkort zou de zoon van die god uit de hemel komen: Jezus, die hij uit de dood heeft doen opstaan en die de Tessalonicenzen zou redden van het oordeel (1 Tess. 1:9-10). Aan het begin van de brief aan de Romeinen noemt Paulus als kenmerk van het evangelie dat het door de profeten is aangekondigd, en dat het gaat over de zoon van David, die werd aangewezen als Zoon van God en bekleed met macht bij de opstanding (Rom. 1:2-4). Aan het slot van dezelfde brief staat het evangelie van Jezus Christus omschreven als een boodschap die nu, na eeuwenlang een mysterie te zijn gebleven, bedoeld is om alle volken tot de ware God te brengen, een boodschap die wordt gelegitimeerd door de profeten (Rom. 16:25-26). Dat laatste is van belang, omdat ook door tweede-eeuwse auteurs zoals Justinus nog nauwelijks naar de evangeliën gewezen wordt als bewijs voor Jezus, laat staan dat Paulus geciteerd wordt. De profeten, die Jezus als Gods gezant legitimeren, zijn veel belangrijker als common ground om ongelovigen te overtuigen.

Hoe dan ook, het evangelie van/over Jezus Christus volgens Paulus gaat niet zozeer over Jezus Christus op zichzelf, als wel over de universalisering van de god van Israël, die spoedig in de wereld zal ingrijpen door zijn zoon vanuit de hemel te sturen om het oordeel te vellen – een goede reden om die god te gaan dienen. Waarom die zoon? Hij werd al aangekondigd door de profeten, is gekomen als zoon van David, en werd als Gods representant aangewezen door de opstanding. Zo bekeken is het niet zo verrassend dat Paulus weinig belangstelling heeft voor ditjes en datjes uit het leven van Jezus.